Төп әхләҡи ҡанун – намыҫ

1926 йыл. СССРҙа беренсе халыҡ һанын иҫәпкә алыу уҙҙы — улар 147 млн кеше тәшкил итте. Йәш Совет республикаһы Афғанстан, шунан Литва менән үз-ара бер-береһенә һөжүм итмәү тураһында пактҡа ҡул ҡуя. Ява утрауында коммунистик баш күтәреү була. БАССРҙың Бөрө кантоны Әсән ауылында Йәмил Вәлиев тыуа. Вәлимөхәммәттең улы Йәмил 10 ноябрҙә донъяға ауаҙ һала. Күп йылдар уҙғас, уға донъяның 13 илен йөрөп сығыу һәм сирек быуат эшселәр ҡасабаһында, һуңыраҡ Дүртөйлө ҡалаһында сыҡҡан район гәзитен етәкләү насип була. Йәмил баласаҡтан уҡ шағирҙың бер туған һеңлеһенең яҡын дуҫы – әсәһе Мәфтуха апайҙың һөйөнөсөнә ауылдашы Шәйехзада Бабич әҫәрҙәрен уҡый. Малай еңел уҡый, барыһын да тиҙ эләктереп ала, уҡыу йылы ахырында «бишле»ләр менән генә тулған көндәлек алып ҡайта. Мәктәптә уҡығанда колхозда хеҙмәт һала – прицепщик булып эшләй, ер һөрә, сәсә, икмәк урыпйыйыуҙа ҡатнаша, элеваторға ашлыҡ ташый, ике йыл рәттән урак ваҡытында лобогрейкаға идара итә. Йәмилдең атаһы – Күкҡуян ауылы колхозының беренсе рәйесе — 1940 йылда хеҙмәт вазифаларын үтәгәндә вафат була. Егеттең үҙе тиңләшкән атаһын юғалтыу ҡайғыһы тағын да тырышыбраҡ уҡырға һәм эшләргә теләүгә әүерелә. Уның уҡыуҙы уңышлы тамамлауы тураһында Дүртөйлөнөң беренсе мәктәбендә яҡшы беләләр. Мәктәп директоры Дилбәр Хәсәнова Йәмилдең әсәһенә шәхсән үҙе килә һәм егеттең ете Йәмил Вәлиевтың тыуыуына 95 йыл йыллыҡтан һуң уҡыуын дауам итеүен һорай. Ғаилә советында ыңғай ҡарар ҡабул ителә. Көн һайын малай Дүртөйлөгә ҡәҙәр 12 саҡрым араға уҡырға йөрөй. Нисек тура килә, шундай транспортта, йә йәйәүләп бара. Район үҙәгендә интернат булмай. Әммә уҡыуҙы отличноға тамамлай. Һуғыш бара. Йәш Йәмил ҡыйыуһыҙ ғына алға табан пландар төҙөй, уҡытыусылар иһә уҡыуын дауам итергә, һөнәри белем алырға ҡыҫтай. Әммә тыуған иленә мөхәббәттә тәрбиәләнгән егет мәктәпте тамамлағандан һуң, фронтҡа китергә ҡарар итә... Йәмил Вәлиевҡа 17 йәш кенә тулған була. 1943-1947 йылдарҙа ул Алыҫ Көнсығышта хеҙмәт итә, ил сиктәрен һаҡлай. Япон самурайҙарына ҡаршы көрәштә ҡатнаша, яралана. Дошмандың нығытылған районын яулап алыу өсөн ҡаты һуғыштар бара. Япондар ныҡлы ҡаршылыҡ күрһәтә. Егерме минутлыҡ артиллерия һөжүменән һуң дошмандың ут сәсеүсе нөктәләре тына. Совет ғәскәрҙәре һөжүмгә күсә. Радиостанция расчеты дивизия штабы һәм полктарҙың команда пункттары араһында даими элемтә тота. Әммә дошман совет һалдаттарын алыҫ араға атыусы коралдарҙан утҡа тотоуҙы дауам итә. Снарядтар бөтә урындарға килеп төшә. Шуларҙың береһе Йәмил Вәлиев расчеты янында шартлай. Бер нисә иптәше һәләк була, Вәлиев яралана, ул ҡанын күп юғалта һәм иҫән ҡалган иптәшләре менән бергә хәрби госпиталгә оҙатыла. Аяҡ йәрәхәте ауыр була, эш ампутацияға – ҡырҡып ташлауға бара. Әммә табиптар тәҡдим иткән һуңғы ыҫул — уринотерапия — ярҙам итә. Яраһы төҙәлә, тик һул аяғының бал-тыр мускулдары мәңгегә тоташ йөй булып ҡала. Хеҙмәт дауам итә. Беренсе класлы радиотелеграфист, Владивостоҡта урынлашҡан 365-нсе уҡсылар дивизияһының комсомол ойошмаһы штабы секретары, Приморье крайы ВЛКСМ комитеты ағзаһы Йәмил Вәлиев яҡшы хеҙмәте өсөн бер нисә тапҡыр бүләкләнә. Алыҫ Көнсығыш хәрби округтары радистары ярышында өсөнсө урын алып, Мәскәүгә күсерелә. Хеҙмәтен ул Кремлдә тамамлай. Тыуған яғына бер нисә йылдан һуң ғына әйләнеп ҡайта. Бөрө уҡытыусылар институтында уҡый. Ул тәжрибәле, яуаплы, ҙур абруйлы була, 1950 йылда ВКП(б)- ның Дүртөйлө райкомы пропагандисы, шунан һуң МТС партбюроһы секретары булып эшләй башлай. Алға таба юғары партия мәктәбендә уҡый, инструктор, КПСС райкомы секретары булып эшләй, партия райкомы бюроһы ағзаһы итеп һайлана. 1961-1962 йылдарҙа Дүртөйлө районының «Хеҙмәт байрағы» гәзите мөхәррире булып эшләй. Башҡортостан райондары сиктәрен үҙгәртеп ҡороу башланғас, уны башта Бөрө, шунан һуң Илеш производство колхоз-совхоз идараһы инспекторы-ойоштороусыһы итеп саҡыралар. 1964 йылдан 1965 йылдың мартына ҡәҙәр КПССтың Илеш районы партия комитеты бүлеге мөҙире урынбаҫары һәм пропаганда һәм агитация бүлеге мөҙире булып эшләй. Халыҡ депутаттарының Дүртөйлө районы Советының X-XIX саҡырылыштары депутаты, КПСС райкомы ағзаһы була.

Яҙманың ахырын "Сарманай" гәзитенән уҡырға була.